Δημοτολόγιο Δήμου Άνδρου, 1852 (υπόμνημα)

(δείτε το Δημοτολόγιο εδώ)

Συντάκτες: Άννα Αθανασούλη, Βαγγέλης Σαράφης

Δημοτολόγιον Δήμου Άνδρου, 1852 (υπόμνημα)

Το τεκμήριο

Τα τεκμήριο που έχει υποστεί επεξεργασία είναι ένα δημοτολόγιο του δήμου Άνδρου, το οποίο απόκειται στην Καΐρειο Βιβλιοθήκη στο νησί της Άνδρου. Το δημοτολόγιο έχει συμπληρωθεί χειρόγραφα και πρώτο έτος καταγραφής είναι το 1852 (ως την εγγρ. α/α 8742), ενώ στη συνέχεια προστίθενται οι κατ’ έτος γεννηθέντες και αποβιώσαντες ως το 1860, καθώς και τα ζεύγη νεονύμφων.

Στο τεκμήριο για κάθε εγγεγραμμένο περιλαμβάνονται οι εξής κατηγορίες πληροφορίας: αύξων αριθμός, όνομα και επώνυμο, ηλικία, επάγγελμα, παρατηρήσεις. Οι δημότες απογράφονται ανά παρεδρία∙ πιο συγκεκριμένα αναφέρονται οι παρεδρίες (διοικητικές υποδιαιρέσεις των δήμων την εποχή εκείνη) Μεσαριάς, Λαμύρων, Στενιών, Αποικίων, Πιτροφού, Περαχωρίων, Συνετίου και Λειβαδίου.

Παρατηρήσεις

Σε πρώτη φάση πραγματοποιήθηκε επεξεργασία των δημοτών, κατοίκων της Χώρας Άνδρου και των παρεδριών Μεσαριάς, Λαμύρων, Στενιών, Αποικίων, καθώς και τμήματος των εγγεγραμμένων της παρεδρίας Πιτροφού. Η βάση δεδομένων εμπλουτίζεται σταδιακά, με την καταχώριση των εγγεγραμμένων των υπόλοιπων παρεδριών. Κατά την επεξεργασία των τεκμηρίων αποδελτιώθηκαν οι κατωτέρω πληροφορίες που απέδωσαν και τα αντίστοιχα πεδία: αύξων αριθμός, όνομα, επώνυμο, πατρώνυμο, ηλικία, επάγγελμα, οικογενειακή σχέση, παρεδρία, παρατηρήσεις. Προστέθηκε επίσης το πεδίο του φύλου.

Σε δεύτερη φάση, έγινε περαιτέρω επεξεργασία του δημοτολογίου κατά την οποία επιχειρήθηκε η κατανομή του εγγεγραμμένου πληθυσμού σε οικογενειακές μερίδες για το έτος 1852, με στόχο τη δημιουργία ενός εργαλείου για τη μελέτη της ανδριώτικης οικογένειας. Κατά την επεξεργασία ελήφθησαν υπόψιν οι περιορισμοί του τεκμηρίου. Συγκεκριμένα, στο δημοτολόγιο απογράφονται οι επικεφαλής κάθε οικογένειας και στη συνέχεια καταγράφονται τα βαπτιστικά ονόματα των υπόλοιπων μελών της, οι ηλικίες τους και η συγγενική τους σχέση με τον επικεφαλής, ενώ δεν απαριθμούνται νοικοκυριά/μονάδες κατοικίας. Κατά συνέπεια, η καταγραφή ή μη των συγγενικών σχέσεων από το συντάκτη του δημοτολογίου αποτέλεσε το βασικό κριτήριο για την οριοθέτηση του μεγέθους κάθε οικογενειακής μερίδας. Ωστόσο, οι προαναφερθέντες περιορισμοί δυσχεραίνουν τη συναγωγή ασφαλών συμπερασμάτων για το μέγεθος και τη σύνθεση των νοικοκυριών, καθώς δεν επιτρέπουν τη διερεύνηση ύπαρξης διευρυμένων, πολυπυρηνικών ή σύνθετων νοικοκυριών. Το αποτέλεσμα της επεξεργασίας των παραπάνω στοιχείων αποτυπώνεται στο πεδίο «αρχική οικογενειακή μερίδα» με τη μορφή ενός κωδικού αποτελούμενου από τρία μέρη: τον αύξοντα αριθμό οικογενειακής μερίδας, τη χρονολογία κατά την οποία η οικογενειακή μερίδα απαντάται με τη συγκεκριμένη μορφή και τον αριθμό μέλους της οικογένειας.

Όταν τα πεδία εμφανίζονται κενά, δεν διατίθενται οι σχετικές πληροφορίες. Στα σημεία εκείνα που η φθορά του χαρτιού (από υγρασία ή άλλον παράγοντα) είναι σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μην επιτρέπει την ανάγνωση, έχει χρησιμοποιηθεί το σύμβολο […]. Ενώ σε σημεία, όπου η ανάγνωση είναι δύσκολη, αλλά όχι από λόγους φθοράς, έχει σημειωθεί η λέξη «δυσανάγνωστο». Επιπλέον, από τη βάση δεδομένων απουσιάζουν πλήρως οι εγγραφές με α/α 34-38, 72-77, 262, 334-336, 375-378, 416, 566, 606, 949-951, καθώς η φθορά του τεκμηρίου σε αυτά τα σημεία είναι τόσο προχωρημένη, ώστε δεν διασώζεται καμία πληροφορία γι’ αυτές. Για τις εγγραφές με α/α 39-45, 48, 52, 54, 56, 69-71, 489 διασώζεται μόνον η ηλικία, το επάγγελμα και η ημερομηνία θανάτου, ενώ για τις εγγραφές 46-47 διασώζεται η ηλικία και το βαπτιστικό όνομα. Επιπλέον, ένα τεχνικό πρόβλημα δεν επέτρεψε, προσωρινά, να συμπεριληφθούν οι εγγραφές με α/α 801-875.

Τέλος, από το χειρόγραφο απουσιάζουν οι σελίδες 97-135 στις οποίες περιλαμβάνονται οι εγγραφές με α/α 3789-5382. Οι εγγραφές αυτές συμπληρώθηκαν από το δημοτολόγιο του 1853, το οποίο φυλάσσεται στην Καΐρειο Βιβλιοθήκη. Από την αντιπαραβολή των δύο τεκμηρίων προκύπτει ότι το δημοτολόγιο του 1853 αποτελεί αντίγραφο του δημοτολογίου του 1852, με βασική διαφορά ότι δεν καταγράφονται τα επαγγέλματα των εγγεγραμμένων ανδρών.

Οι πληροφορίες έτυχαν ανάλογης επεξεργασίας, προκειμένου να είναι ευχερέστερη η αναζήτησή τους. Έτσι εφαρμόστηκαν κάποιοι γενικοί κανόνες με στόχο αφ’ ενός την ομοιομορφία και αφ’ ετέρου την αποφυγή της αλλοίωσης των σχετικών πληροφοριών. Σε γενικές γραμμές οι επιλογές αυτής της μεταγραφής ακολουθούν τις αντίστοιχες επιλογές των εκλογικών καταλόγων από το νησί της Άνδρου (1844, 1877 και 1890).

Πιο συγκεκριμένα:

Ι. Μεταγραφή κύριων ονομάτων

α) Διορθώνεται η ορθογραφία των βαπτιστικών ονομάτων, π.χ.
Ασιμίνα: Ασημίνα
Βασαμίτζα: Βαλσαμίτσα
Γιανούλης: Γιαννούλης
Ιωάνης: Ιωάννης
Κασάδρα: Κασσάνδρα
Φραζέσκα/Φραέσκα/ος: Φραντζέσκα/ος
Χρουσύνα: Χρουσίνα
Λοξάνδρα: Λωξάνδρα
Νηφοδώρα: Νυμφοδώρα

β) Σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα βαπτιστικό όνομα διατηρεί κατά τη μεταγραφή την ιδιαίτερη εκφορά του, π.χ.:
Διασέτα
Λασκαρού/ Λασκαρούδη
Κασσάνδρα/ Κασσάνδρια
Μόσχα/ Μοσχού

γ) Σημειώνεται ολογράφως το κύριο όνομα στις περιπτώσεις που χρησιμοποιούνται συντομογραφίες και θεωρείται ευνόητο, π.χ.
Νικ./Νικολ.: Νικόλαος
Δημ.: Δημήτριος
Ιω.: Ιωάννης
Λεον.: Λεονάρδος
Μιχ.: Μιχαήλ

ΙΙ. Μεταγραφή επωνύμων ονομάτων

α) Διορθώνεται η ορθογραφία, όπου έχουν γραφεί καταφανώς εσφαλμένα ή όπου σήμερα έχει επικρατήσει μία ορθογραφία, π.χ.:
Ευρυπιότης: Ευρυπιώτης
Θερμιότης: Θερμιώτης
Κριτικός: Κρητικός
Δελαρόκας: Δελλαρόκας
Μπιρίκος: Εμπειρίκος
Το επώνυμο Εμπειρίκος απαντά στο δημοτολόγιο του 1852 και στον εκλογικό κατάλογο του 1844 ως Μπιρίκος. Ο παλαιότερος αυτός τύπος μετεξελίσσεται σταδιακά και φαίνεται να επικρατεί με τη σημερινή ορθογραφία μετά το 1860. Στον εκλογικό κατάλογο του 1877 απαντάται ως Εμπιρίκος/Εμπειρίκος. Η επιλογή της γραφής Εμπειρίκος εδώ έγινε για τη διευκόλυνση της κοινής αναζήτησης.

III. Μεταγραφή επαγγελμάτων

α) Τα επαγγέλματα μεταγράφονται κατά κανόνα στη δημοτική, π.χ.:
βαφεύς: βαφέας
χαλκεύς: χαλκουργός

β) Κατωτέρω επισυνάπτεται κατάλογος όλων των αναφερόμενων επαγγελμάτων:

αρτοποιός
βαστάζος
βαφέας
βουτσάς (=βαρελοποιός)
βυρσοδέψης
διδάσκαλος
έμπορος
εργάτης
εφημέριος
ιατρός
ιερέας
καφεπώλης
κηπουρός
κλητήρας
κουρέας
κρεοπώλης
κτηματίας
κυβερνήτης
λαουτάρης
μάγειρος
μαραγκός
μεταξουργός
μεταπράτης
μουσικός
μυλωνάς
ναυπηγός
ναύτης
ναυτικός
παπλωματάς
παπουτσής
πλοίαρχος
πριονιστής
ρακοπώλης
ράπτης
σανδαλοποιός
σκυτοτόμος
συμβολαιογράφος
τουλκέρης
τσαγκάρης
φούρναρης
φύλακας
χαλβατζής
χαλκουργός
χτίστης

 

[1] Για το σύνολο των οικισμών του δήμου Άνδρου με βάση το Νόμο ΚΕ΄ (1845) βλ. στο: Μιχαήλ. Γ. Χουλιαράκης, Γεωγραφική και Διοικητική Διαίρεσις της Ελλάδος, 1821-1871, Αθήνα, ΕΚΚΕ, 1973, σ. 150.